Thiên kiến nhận thức

3 min read

Key takeaway

Thiên kiến nhận thức là cơ chế não bộ xử lý thông tin nhanh dựa trên kinh nghiệm và phím tắt (heuristics) - hữu ích trong sinh tồn nhưng gây sai lầm hệ thống trong các quyết định phức tạp như đầu tư. Tài chính hành vi phân biệt hai nhóm lớn: lỗi nhận thức (niềm tin thiên kiến và thiên kiến xử lý thông tin) và thiên kiến cảm xúc.

WHAT

Thiên kiến nhận thức (cognitive bias) là các xu hướng suy nghĩ có hệ thống khiến não bộ xử lý thông tin và đưa ra phán đoán theo cách lệch khỏi lý trí thuần túy. Chúng hình thành qua quá trình tiến hóa và học hỏi, được xây dựng từ hành vi lặp lại và truyền qua văn hóa và kinh nghiệm sống. Tài chính hành vi phân loại thành hai nhóm: (1) lỗi nhận thức - gồm niềm tin thiên kiến (thiên kiến xác nhận, thiên kiến nhận thức muộn) và thiên kiến xử lý thông tin (thiên kiến mỏ neo và các dạng khác); (2) thiên kiến cảm xúc.

WHY/HOW

Thiên kiến nhận thức xuất hiện vì não bộ cần tiết kiệm tài nguyên nhận thức: thay vì phân tích toàn bộ thông tin từ đầu, não dùng phím tắt (heuristics) từ kinh nghiệm cũ để phản ứng nhanh - cơ chế này là Hệ thống 1 (nhanh, tự động) theo mô hình của Daniel Kahneman trong Thinking Fast and Slow. Trong đầu tư hiện đại, các phím tắt này thường dẫn đến sai lầm vì thị trường phức tạp hơn nhiều so với môi trường sinh tồn nguyên thủy. Các lỗi nhận thức tiêu biểu trong xử lý thông tin: thiên kiến xác nhận (tìm thông tin để ủng hộ niềm tin sẵn có, bỏ qua bằng chứng trái chiều); thiên kiến nhận thức muộn - hindsight bias (sau khi sự việc xảy ra luôn cảm thấy đã biết trước); thiên kiến mỏ neo (bám vào thông tin đầu tiên được cung cấp). Giải pháp chung: đặt câu hỏi độc lập, tìm thông tin đa chiều, tư duy cởi mở theo Hệ thống 2 (chậm, phân tích).

Notes

  • 2022-11

    • Phân loại tài chính hành vi: lỗi nhận thức (2 nhánh: niềm tin thiên kiến + xử lý thông tin) và thiên kiến cảm xúc
    • Nhận thức muộn: luôn coi là đã biết những việc đã xảy ra trong quá khứ
    • Thiên kiến xác nhận: tìm thông tin online để khẳng định lại những gì đã nghĩ là đúng

  • 2022-09

    • Ví dụ cụ thể từ video: thiên kiến về người xăm trổ - host sợ người xăm trổ ở Berlin nhưng anh ta chỉ nhắc nhở nhặt ví
    • Thiên kiến được xây dựng từ hành vi lặp lại và truyền qua văn hóa/kinh nghiệm sống
    • Tài liệu: Daniel Kahneman - ‘Tư duy nhanh và chậm’ (Thinking Fast and Slow)

Backlinks